((نگین زنجان روستای ونونان))
 
آخرين مطالب

بنای تاریخی رختشویخانه

بنای رختشوی خانه، در قلب بافت تاریخی شهر که منطبق بر حصار می باشد، در منطقه پرتراکم مسکونی، موسوم به عباسقلیخان و محل معروف به بابا جامال چوقوری(گودال بابا جمال) احداث شده است، که امروزه خیابان سعدی وسط به فاصله یکصد متری از سمت غربی آن عبور نموده و از طریق کوچه فرهنگ به بنای مزبور مرتبط می گردد علاوه بر این پدیده عارضی شبکه ارتباطی متعدد و گسترده ای این بنا را با کل شهر مربوط می سازد. مجموعه تاریخی رختشویخانه درسال ١٣١٩ شمسی ذیل شماره ١١٩٨ دردفتر اندیکاتور اداره ثبت اسناد و املاک زنجان به ثبت رسیده، زمین این بنا در سال ١٣۴٧ هجری قمری مطابق با ١٣٠٧ هجری شمسی توسط علی اکبر توفیقی رئیس بلدیه شهر (شهردار) زنجان از باقر خان امجدنظام به قیمت ١٨۵ تومان خریداری شده است. محل موصوف قبل از احداث رختشویخانه با هرز آبهای سطحی و مملو و به بابا جمال چوقوری (گودال بابا جمال) معروف بوده است. این بنا توسط دو برادر به نامهای مشهدی اکبر (معمار) و مشهدی اسماعیل (بناء) در مدت ١۵ ماه به اتمام رسیده و سنگهای آن از معدن سنگ روستای اژدهاتو استخراج و پس از حجاری توسط گاری هایبلدیه (شهرداری) به محل بنا حمل شده است. آب مجموعه از قنات قلعچه حاجی میر بهاء الدین تأمین می گردیده است متولی رختشویخانه توسط رئیس بلدیه گمارده می شد و سالیان ممتدی شخصی به نام اصغر خان بوده که عیال ایشان به معصومه خانم مدیریت آن رابر عهده داشته، اصولا رختشویخانه برای آحاد شهروندان شبانه روز دایر و استفاده از آن به طور مجانی بوده. ولی نامبرده مبلغ ده شاهی بابت سرایداری از مراجعین اخذ می نموده است. دریک بررسی کلی، می توان این مجموعه را به دو بخش تقسیم نمود. بخش نخست، سرایداری و محل مدیریت رختشویخانه بوده، و آن شامل حیاط و اعیانی مسکونی می باشد، حیاط. محوطه ای است به شکل مربع و مستطیل به میزان ۴٠٠ متر مربع (٣٣×١٢) متر شامل درختکاری و فضای سبز، و اعیانی آن در جبهه شمالی محوطه به مقدار ۶٠ متر مربع شامل دو اطاق و یک ورودی است، که این ورودی فضاهای محوطه، سرایداری و محل شستشوی رخت را به همدیگر متصل می نماید. پلان و نمای این واحد مسکونی دارای بار فرهنگی بوده و به سبک معماری سنتی شناخته شده زنجان (طالار در وسط ورودی درطرفین به طور قینه) احداث گردیده است. بخش دوم فضاهای مربوط به امر شستشوی رخت است که خود از چهار قسمت شکیل یافته، قسمت اول خزینه یا محل جمع آوری آب است، این مخزن در منتهی الیه قسمت شمالی مجموعه و مشرف به سالن شستشو قرار دارد. اینفضا دارای ١٧ متر طول ۵/١١ متر عرض و حدود ٨ متر ارتفاع است و با توجه به ارسال ساروج که ۴ مترقابل اندازه گیری می باشد. بنابراین گنجایش آب مخزن برابر ٧۴٠ متر مکعب می تواند باش، سقف مخزن هماهنگ با سقف سالن متشکل از سه واحد طاق و تویزه است که قوسهای نوع خوزی آن را زینت داده اند. کف این فضاها در رقوم ١۵٠ـ سانتی متری از کف معابر محله قرار گرفته و پلان آن در کف با تبعیت از طاق و تویزه های سقف سه واحد جرز سنگین در زیر تویزه ها تعبیه شده است. با استفاده از این پدیده شش حجم در مخزن به وجود آمده است، که این تقسیم بندی از نظر شکسته شدن نیروهای فشار آب و حل مسایل نیارش با منطق ریاضی امری لازم و ضروری بوده است. قسمتی از این خزینه در رقوم ١٠ سانتی متری از سطح معابر، بهفضایی شبیه به تراس که مشرف به فضای شستشو است و به اعتباری آن را موضوعی با سالن شستشو، بسیار معقول و منطقی بوده است. زیرا مدیریت مجموعه با اشرافیت کامل به اعمال استفاده کنندگان درجهت رعایت موازین قانونی ناظر بر عملکرد مجموعه حائز کمال اهمیت است. اما آنچه که به این عملکرد معنی بخشیده، اجرای قوسهای جناغی و رعایت اصل قرینه سازی است، ضمن اینکه جذابیت خاصی به اندرون القاء می نماید، با استفاده از این طاقها فضای شاه نشین از سالن اصلی به طور طبیعی و منطقی مجزا گردیده است. این فضا به تبعیت از طاق و تویزه ها سقف با تعبیه سه واحد غرفه در سمت شمالی آن و یک واحد شومینه زیبا در جبهه غربی، یکنواختی سطوح آن شکسته شده و کنتراست جالبی عرضه می نماید، کلیه سطوح نماهای این قسمت با استفاده از آجرهای ختایی کرم رنگ پوشانیده شده و مغز کار لاشه سنگ با ملاط ساروج است. دراین بخش، همجوار با ورودی، در معروف به قرخ ایاق (۴٠ پله) قرار گرفته و محل برداشت آب مصرفی ساکنان بوده است. قسمت سوم، فضای اصلی رختشویخانه است، این فضا سالنی است به ابعاد ٧٠/١٣ متر عرض و ۶٢ متر طول و دارای ٨۵٠ متر مربع زیر بنا است، عرض جرزهای جانبی که سنگینی سقف را تحمل می نمایند ٣٠/١ متر قابل اندازه گیری می باشد، مصالح به کاتر رفته در جرزها لاشه سنگ با ملاط ساروج است. این دیوارها از بنای داخلی لاشه سنگ بند کشی و از نمای بیرونی با اندودی از کاهگل پوشانیده شده است. فضای داخل بنا با پرسپکتیو بسیار زیبا طراحی و اجراء گردیده، بدین ترتیب دو ردیف طاق و تویزه به طور متوالی که ستونهای سنگی آنها را از همدیگر جدا می سازد، ساخته شده است. این فضا توسط ١١ واحد ستون به طور قرینه سالن را به دو قسمت تقسیم کرده که فاصله ستونها در جهت طولی ١٧/۵ متر است، ستونها به ارتفاع ٧٠/٢ متر از کف فعلی قابل اندازه گیری است، اما به لحاظ ایجاد مقاومت لازم و هموژن نمودن بنا ستونها با پایه های سنگی به میزان ۴٠ سانتی متر در داخل پی ها که از شفته آهک است کار گذاشته شده اند، که بدین ترتیب ارتفاع ستونهای سنگی ١٠/٣ متر خواهد بود. دررقوم ٧٠/٢ متری از کف، پاطاق قوسها بر روی قاب مربعی که از آجرهای ۵×٢٠×٢٠ سانتی متر ساخته شده، استقرار یافته اند. تویزه های سقف که ١٢ ردیفدر دو ردیف قرار گرفته از نوع قوسهای خوزی (رومی) است و تماما از آجر اجراء شده ، عرض این تویزه ها ٨٢ سانتی متر است. عرقچین گنبد بلاواسطه بر روی ۴ واحد تویزه استوار گردیده، به طوری که ٢۴ چشمه طاق و تویزه در دو ردیف ١٢ چشمه ای و تلفیق آن باستونهای ١١ گانه پرسپکتیو جالبی را به بنا بخشیده است. بر روی هر عرقچین ۵ واحد نورگیر به ابعاد ۴٠×۴٠ سنتی متر تعبیه شده ، هم چنین در اضلاع هر چشمه در منتهی الیه جرز در نزدیکی سقف یک واحد دریچه ایجاد گردیده، که بدین سان نوور، تهویه و تخلیه فضای داخلی رختشویخانه را فراهم نموده است. محل شستشوی رخت به طور قرینه از۴ واحد حوضچه و مجاری آب در حد فاصل حوضچه های تشکیل یافته، آب موردنیاز ابتدا پس از عبور از یک مجرا به طول یک متر به حوض نخستین داخل شده و از سر ریز آن به حوض دومی سرازیر می گردد، درطرفین شرقی و غربی این حوض دو مجرای آب قرار گرفته تا انتهای سالن به حوض سومی که به قرینه حوض دومی ساخته شده امتداد می یابد. در وسط جبهه طولی این مجرا در هر طرف یک واحد حوض ایجاد شده به طوری که مجرای مورد بحث را به دو قسمت شمالی و جنوبی تقسیم می نماید. در امتداد مجرای موصوف، دو ردیف پاشور تعبیه شده که مجرای آب و حوضچه ها را به طور قرینه محاط می کند. عناصر و اندامهای مزبور با کارگذاری سنگهای حجاری شده از نوع تراورتن از یکدیگر مجزا شده و شکل یافته اند، آنچه که از این مقوله حائز اهمیت است، موضوع نظم اجتماعی حاکم بر این مجموعه است که از نظر رعایت موازین بهداشتی امری لازم و ضروری می باشد. به عبارت دیگر از آنجایی که رخت از نظر شستشو و دفع آلودگی از درجات بسیار کثیف و آلوده به درجات لباسهای نزدیک به تمیز تقسیم می گردد، لذا محل شستشوی رخت نیز به چهارقسمت تقسیم شده، ابتدا شستشو که از انتهای جریان آب است حوضچه مخصوص لباسهای بسیار آلوده و لباسهای مربوط به افراد با امراض ساری بوده و مجرای آب واقع در حد فاصل دوم و سوم لباسهای نسبتا تمیز و محل آبکشی و حوضچه چهارم مخصوص شستشوی ظروف آشپزخانه و بالاخره حوضچه آخری (اولین حوض از حرکت آب) محل آب تمیز و خوراکی بوده است، بدین سان امر شستشو با رعایت کامل موازین بهداشتی انجام می گرفته. مسئله فاضلاب این مجموعه با طرحهای معماری به طور منطقی حل و فصل شده است، در این رابطه درزیر پاشورها کانال فاضلاب به عرض ۶٠ سانتیمتر و به ارتفاع ١١٠ سانتی متر تعبیه شده است و به نوبه خود با فاضلاب شهری ارتباط دارد. علی رغم این ارتباط به علت گستردگی این کانال و ایجاد شعباتی در آن، خود نقش چاه جاذب را دارد. با اقداماتی که در بهسازی آندر حال انجام است می توان این کانال را به عنوان عنصر زه کشی تغییر عملکرد داد. با مطالعات نسبتا وسیعی که در حوضه سیاسی و جغرافیایی ایران به عمل آمده چنین مجموعه ای با عملکرد یاد شده در هیچ جا ملاحظه نگردیده است، اما سبک معماری، ابعاد و تناسبات رعایت شده در قوسها و تویزه ها، با بناهای عام المنفعه هم دوره شهر زنجان قابل مقایسه اند، سیستم کلی آن را به سادگی می توان با مسجد عباس قلیخان، دروازه ارک، مسجد و تکیه قهرمان مقایسه نمود.

[ ] [ ] [ مدیر ]
.: Weblog Themes By Iran Skin :.

درباره وبلاگ

با سلام اینجانب علی اصغر انصاری دانشجوی رشته کامپیوتر مقطع کاردانی,هدف از ایجاد این وبلاگ در اختیار گذاشتن اطلاعاته فرهنگی اجتماعی,ورزشی,اخبار و..... راجع به دهکده ی زیبای ونونان می باشد امیدوارم با نظرات انتقادات وپیشنهادات سازنده خود ما را در بروز رسانی بهتر این وبلاگ یاری فرمایید.متولد کرج ولی عاشق نگین زنجان دهکده ی ونونان هستم.
صفحات اختصاصی
آرشيو مطالب
امکانات وب